Gót chân của Phạm Anh Tuấn bị đau nhức

Phạm Anh Tuấn khen Dương Tường có công lớn trong việc dịch the dotted line thành dòng kẻ bằng những dấu chấm. Với tư cách là một dịch giả kiêm luôn công việc chủ động tiếp nhận sự lai trộn văn hóa, Dương Tường đã góp phần làm từ ngữ tiếng Việt thêm giàu đẹp như ai đó đã có công đưa gót chân A-sin vào vốn từ ngữ tiếng ta.

Gót chân A-sin là một điển tích thần thoại Hy Lạp. Nó vô nghĩa đối với người không có chút hiểu biết nào về văn hóa phương Tây cổ đại. Không ai lần đầu đọc gót chân A-sin hay gót sen vàng mà hiểu được. Muốn biết gót chân A-sin và gót sen vàng khác nhau thế nào, người Việt cần phải học, cần có các sách công cụ (từ điển tiếng Việt, từ điển điển cố...). Và đó là điều cần thiết vì các giá trị văn hóa Hy Lạp và Trung Hoa đáng để ta phải học.    

Dòng kẻ chấm của Dương Tường không quy về giá trị nào cả. Khi chọn cách dịch ấy, Dương Tường dĩ nhiên phải chú thích vì ở một đất nước không có quy định biểu mẫu đơn từ thống nhất, kẻ chấm hay kẻ liền tùy thích, ai có thể hình dung được dòng kẻ bằng những dấu chấm dùng vào việc gì? Nếu họ đã quen điền đơn từ ngoại quốc thì đó là việc khác. Nhưng trong trường hợp đó, người ta cần gì phải đọc bản dịch tiếng Việt? Sau cùng, các chú thích cần thiết cũng không đủ để từ vựng hóa dòng kẻ bằng những dấu chấm. Không phải bất cứ sáng tạo ngôn từ nào cũng vào từ điển được.

Đặt dòng kẻ bằng những dấu chấm bên cạnh gót chân A-sin là một cách so sánh hết sức khập khiễng. Nếu thích so sánh, Phạm Anh Tuấn có thể gọi Dương Tường là Đông Thi. Nàng Tây Thi nào đó nhăn mặt một phát thành gót chân A-sin, nhưng Đông Thi – Dương Tường dù cố công bắt chước đến mấy cũng chỉ rặn ra được cái dòng kẻ bằng những dấu chấm.

Trên dòng kẻ bằng những dấu chấm anh là Trần Dương Tường

Trước khi Nhã Nam đưa bản dịch Lolita ra trình làng, tôi cam đoan người nào đọc phải một câu như trên hiểu được chết liền. Sau  khi bản dịch của Dương Tường xuất hiện, bà con phải dò lại bản gốc tiếng Anh mới hiểu dịch giả muốn nói gỉ. Nhiều người cao giọng chê bai, đòi Dương Tường phải dịch lại cho mượt mà hơn hoặc phải kèm ghi chú. Xem ra bây giờ cả hai việc đó đều không cần thiết nữa. Sau những sự việc ầm ĩ vừa qua, còn ai muốn đọc một bản dịch ký tên Dương Tường nữa không? Và ghi chú để làm gì nữa khi bây giờ, nhờ công Dương Tường, mọi người đều biết trên dòng kẻ (bằng những dấu) chấm nghĩa là gì rồi.

Dương Tường không nhận sai và thật ra, rất khó bảo anh sai.Trình độ người đọc Việt Nam thấp kém, không biết dòng kẻ chấm là gì thì đó không thể là lỗi của Dương Tường. Nếu Nabokov viết trên dòng kẻ chấm mà dịch thành trên  dòng kẻ liền thì mới có thể gọi là sai vì đó là hai loại dòng kẻ khác nhau. Đằng này sách Pháp, sách Nga đều dịch là trên dòng kẻ chấm. Vậy người dịch sai ở chỗ nào? Dương Tường thậm chí dịch còn đúng hơn các ông Nga và Pháp, bởi vì các ông Tây còn phải dài dòng văn tự kiểu trên dòng kẻ chấm của mẫu đơn / biểu mẫu.... mà nguyên bản có từ nào về đơn từ, biểu mẫu đâu?

Dịch thuật trước hết là một nghệ thuật. Mỗi dịch giả có một quan niệm riêng. Với Dương Tường không có chuẩn mực nào cao hơn nguyên bản. Vì vậy, dù ai nói đông nói tây, Dương Tường cứ phải viết tiếng Việt như nguyên bản tiếng Anh. Từ bao nhiêu năm qua anh luôn giữ vững lập trường này. Tại sao trước đây không ai phẫn nộ với làn da trắng trong của hoa mộc lan. Tại sao người ta ít nhận ra điều đó mỗi khi bị cuốn hút bởi sự duyên dáng của câu văn Việt hồn Tây? Vậy thì tại sao bây giờ lại đi khuấy động cả thị trường chữ nghĩa vì một chuyện không đáng?

Trần Tiễn Cao Đăng: một người không thể cùng lúc đội hai cái mũ

Trân Tiễn Cao Đăng là tác giả của thuật ngữ “thảm họa dịch thuật” sáu năm về trước khi anh lên tiếng phê phán Mật mã DaVinci (người dịch là Đỗ Thu Hà, nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin). Anh dày công phân tích và phân loại từng lỗi trên bản dịch của Đỗ Thu Hà, thể hiện một tinh thần nghiêm túc đáng quý ở người làm công việc dịch thuật. Uy tín của nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin xuống dốc thảm hại và sự nghiệp dịch thuật của Đỗ Thu Hà xem như tiêu tan như bọt nước sau những lời phê bình xác đáng của Trần Tiễn Cao Đăng.

Sáu năm sau Trần Tiễn Cao Đăng có một thái độ ứng xử khác hẳn trước các thảm họa dịch thuật. Tác giả của thuật ngữ dường như không còn biết phẫn nộ nữa. Tiền Vệ muốn đập chết Cao Việt Dũng thì xin mời cứ tự nhiên, nhưng Trần Tiễn Cao Đăng quyết không dính vào chuyện bươi móc lỗi phải nữa. Âm binh lên mạng khen: Trần Tiễn Cao Đăng khí độ hơn người, không a dua, không đánh hôi.  

Sự thật không đẹp đẽ đến thế. Chẳng qua là ăn cây nào phải rào cây ấy thôi. Lợi ích của Nhã Nam, của cá nhân Cao Việt Dũng và cá nhân Trần Tiễn Cao Đăng gắn bó với nhau mật thiết hơn người ta tưởng, khiến cho đương sự rơi vào một tình thế mà ông bà ta vẫn gọi là “há miệng mắc quai”. Trần Tiễn Cao Đăng không ra tay thì Cao Việt Dũng cũng đã ngắc ngoải rồi: hiện nay Cao Đăng đã thay Việt Dũng đại diện cho mảng sách dịch của Nhã Nam tiếp xúc với báo chí. Nếu Đăng ra tay thì còn mặt mũi nào đi ra đi vào nhìn thấy Dũng và ăn làm sao, nói làm sao bây giờ với Nhã Nam? Và chắc gì Nhã Nam sẽ tha thứ cho hành động đó. Vì thế cho nên Cao Đăng cứ điềm nhiên tọa sơn quan hổ đấu và hưởng lợi thay vì diễn lại vai trò người hùng dẹp loạn dịch thuật như sáu năm về trước.

Vì sao người ta quyết đập Cao Việt Dũng đến chết?

Cao Việt Dũng dịch sai nhiều quá. Có người dè bỉu: “Một anh tiếng Pháp bằng C cũng không sai ngớ ngẩn đến thế”. Người khác suy đoán: “Hắn thuê thợ dịch, không xem lại cẩn thận”. Nói chung, nguyên nhân Dũng dịch sai là một ẩn số. Nhận cái tội nào cũng là tự tròng dây thắt cổ.

Khát vọng muốn sống (và phải sống trong ánh hào quang mới xứng) khiến Cao Việt Dũng trở nên liều lĩnh. Anh ngoan cố sử dụng mọi thủ đoạn để đánh trả những người phê bình mình và tự bộc lộ như một kẻ ngụy biện xảo quyệt, một tên bất lương đội lốt trí thức.

Đầu tiên là cố tình “trì hoãn cái sự sung sướng” càng lâu càng tốt. Đến khi công chúng mất kiên nhẫn, anh mới lên tiếng: “Tôi bận quá, có những việc khác quan trọng hơn”. Đó là một lời biện bạch hoặc là hết sức vô trách nhiệm với việc mình đã làm, hoặc là hết sức xấc xược với những người góp ý cho mình, hoặc cả hai.

Trong toàn bộ những lý lẽ được Cao Việt Dũng triển khai đề tự bào chữa, điểm duy nhất có thể có chút ít giá trị là độ chênh trong quan niệm về tín, đạt, nhã của dịch thuật. Với kiểu chia động từ “tôi nghĩ thế này, anh nghĩ thế kia, ngôi thứ ba số ít nghĩ thế ấy, số nhiều thế ấy..." người ta có thể cãi nhau sáng đêm chưa xong. Và Cao Việt Dũng thích thế. Để khỏi phải nói mấy chuyện tử cung, ruột non, ruột già.

Rồi những người bỏ công chỉ cho anh biết rằng “hú họa” không thể là “hạnh phúc nhỏ mọn”, cây cọ vẽ khác với cái bàn chải và đàn ông không thể chết vì ung thư tử cung... bị anh mắng sa sả là những kẻ bới lông tìm vết đầy ác ý. Khổ một nỗi là họ chẳng bới cái gì cả. Lỗi của Cao Việt Dũng sờ sờ ra đấy. Bất cứ người nào có trình độ tiếng Pháp trên bằng C đều có thể thấy rõ trong khi Dũng phải đợi người ta bươi lên, móc ra.

Dũng chỉ nhận một vài lỗi nhẹ nhàng, và ngay lập tức anh chia luôn động từ “tôi có lỗi, anh cũng có lỗi, chúng ta đều có lỗi, mọi người đều có lỗi..., cá mè một lứa cả”. Những người đáng làm thầy anh không đời nào chịu ngồi xuống chung một chiếu với thằng xấc láo. Cách nhận lỗi của Dũng chỉ khiến cho người ta muốn đạp Dũng ra khỏi chiếu.

Trong khi đó âm binh của Cao Việt Dũng lang thang khắp các diễn đàn, cất giọng phụ họa bằng những luận điệu mà Cao Việt Dũng ở vị trí của một dịch giả chuyên nghiệp không thể  phát biểu: “Chê dễ, làm không dễ”, “Mặc dầu còn những hạn chế nhất định, Cao Việt Dũng vẫn có đóng góp đáng kể”, “Chê Dũng là bất dũng, vô sỉ, ghen ăn tức ở...” vân vân và vân vân. Hoặc Cao Việt Dũng không thể kiểm soát nổi lũ âm binh này, hoặc chúng được chính anh chỉ đạo, tất cả những ai đụng chạm đến thần tượng, thần đồng Cao Việt Dũng đều bị mạt sát không tiếc lời. Chính bọn này đẩy Cao Việt Dũng đến cửa tử nhanh hơn. Cả những người từ trước đến nay không muốn nói về Cao Việt Dũng cũng không thể làm ngơ được nữa.

Từ chỗ chỉ là một dịch giả phạm nhiều sai sót (ai chẳng có sai sót?), và chỉ thế thôi, Cao Việt Dũng đã trở thành biểu tượng đáng xấu hổ của thị trường chữ nghĩa, bằng cấp, sách vở... bát nháo. Đáng xấu hổ nhưng không biết xấu hổ, không biết nói lời cảm ơn và xin lỗi cho phải phép lại cuồng ngôn lộng ngữ, không có dấu hiệu nào cho thấy Dũng có khả năng phục thiện. Với những kẻ mà căn tính bất lương không thể cải tạo được, chỉ có một bản án duy nhất là tử hình.